| ضربالمثلها به دليل پيامهاي گستردهاي كه در دل خود دارند، هميشه يار و همدم غم ها، شادي ها و زير و بمهاي ناگزير زندگي ايراني ها بودهاند و نقشهاي گوناگون را همراه با تحولات ريز و درشت تاريخي و اجتماعي ايفا كردهاند. يكي از اتفاقات فرخندهاي كه طي چند سال گذشته سرعت قابل توجهي به خود گرفته، تمركز بسياري از پژوهشگران در اين باره است، تلاشي كه ظاهرا قصد پاسخ دادن به تمام سوالات ذهني اهالي فرهنگ و ادب را دارد.
يكي از كتابهاي ارزندهاي كه براي ريشهشناسي ضربالمثلهاي ايراني نوشته شده ،كتابي با عنوان «داستانهاي امثال» اثر دكترحسن ذوالفقاري است.
ذوالفقاري در اين كتاب به نحوي شايسته اغلب ضربالمثلهاي ايراني را با دقت فراوان ريشهشناسي كرده و چگونگي پديد آمدن يك ضربالمثل را در قالب داستان مربوطه ارائه داده است.
كاري كه ذوالفقاري در اين كتاب انجام داده ،نيازي است كه اي كاش خيلي زودتر به آن پاسخ داده ميشد، اما به هر حال بايد به عرقريزان روح اين پژوهشگر در حركتي ظاهرا ديرهنگام اما ماندگار دستمريزاد بگوييم و آرزو كنيم كه اين كار سرمشقي براي ديگر پژوهشگران باشد. ذوالفقاري در اين كتاب كه در برگيرنده 2500 داستان مثل از 130 منبع است، تمام همت خود را براي ارائه كاري عميق و قابل مطالعه به كار گرفته.
اين كتاب در نوع خود كتابي جامع مربوط به داستان مثلهاي فارسي است كه ميتواند منبعي مهم و اساسي در اين زمينه به حساب آيد.
اين داستانها كه عمدتا ساخته ذهن اقشار مختلف جامعه ايراني اند حتي ميتوانند جزء منابع مهم مطالعه ادب شفاهي نيز محسوب شوند.
مطالعه داستانهاي شيرين و پرجاذبه و طنزآميز اين كتاب ما را با بخشي از فكر و فرهنگ ايراني و انديشهها و حكمتهاي مردمي آشنا و دورنمايي از زندگي ايراني را برايمان دوبارهسازي ميكند.
يكي از جذابيتهاي مثال زدني اين كتاب وجه دعوت مجدد خواننده به خاطرات دور است. خاطراتي كه هر ايراني خواه ناخواه از رجعت دوباره به آنها لذت ميبرد. ذوالفقاري در كنكاش مجدد در زمينه پژوهشگري عالم ضربالمثل ظاهرا كوشيده است تا اثري را نخوانده باقي نگذارد، او در بخشي خواندني به نام درآمدي بر داستانهاي امثال به تاريخچه پژوهش در اين زمينه اشاره كرده و خاستگاههاي گوناگون را عرضه كرده است.
به طور اجمالي ميتوان گفت كه همين بخش از كتاب حاصل يك عمر فعاليت پژوهشگري سخت كوش است كه احياي فرهنگ و ادبيات عاميانه ايران يكي از دغدغه هاي بزرگ اوست.
نويسنده در بخش تاريخچه اطلاعاتي بسيار مهم ارايه ميدهد. اين اطلاعات گرچه ممكن است به كار هر خوانندهاي نيايد اما نشان از حساسيت موضوع دارد، حساسيتي در مورد جمعآوري داستانهاي امثال كه ريشه در گذشتههاي دور دارد.
منابعي كه ذوالفقاري با بخشندگي خاص معرفي مي كند ،
نشان از حق شناسي او در مورد زحمات طاقت فرساي گذشتگان دارد، آثاري كه ظاهرا تاكنون به عنوان منابعي براي پژوهش به كار ميرفتهاند و خواننده عام آنگونه كه بايد و شايد با آنها آشنا نبوده است.
كتاب داستان هاي امثال جدا از وجوه حرفهاي و پژوهشگرانهاش كتابي براي همه است. كتابي كه به هر حال ميتواند در قفسه كتاب هر ايراني جاخوش كند و مورد استفاده قرار گيرد.
توجه به مخاطب عام شايد يكي از بارزترين وجوه متعدد اين كتاب باشد، نويسنده گويي تا آنجا كه توانسته ذهن و زبانش را به نوع فراموش شده طرفدار كتاب و كتابخواني نزديك كرده و در پي آن است كه لايههاي زيرين جامعه را يكبار ديگر با هويت بخشي از فرهنگ و زبان خود آشنا كند.
كتاب داستانهاي امثال اثري است كه مخاطبي خاص را نميطلبد، اين اثر،كتابي است كه هر خواننده در هر رده سني و با هر نوع مطالعه و سطح سواد ميتواند از آن بهره ببرد و اي كاش پديدآورنده همان گونه كه در محتواي كتاب به وجوه مختلف انديشيده ،در مورد حجم كتاب و قيمت آن هم كمي تامل ميكرد و حداقل اثرش را در چند جلد جداگانه ارائه ميداد كه تهيهاش بسياري از مخاطبان را به زحمت نيندازد.
يكي از ويژگيهاي منحصر به فرد ضربالمثلهاي ايراني ارايه پيامهاي بزرگ در قالبي كوچك است. يعني اين كه پديدآورندگان اين ضربالمثلها قبل از هر چيز ديگر ،به ايجاز انديشيدهاند، فضايي كه در اغلب ضربالمثلها وجود دارد فضايي فشرده است كه در دل خود عناصري چون:طنز، حاضر جوابي، وجوه مختلف نمايشي و... را جاي داده اند كه هر يك به نوبه خود نيازمند پژوهشي جداگانه اند.
يكي از دلايلي كه ضربالمثلها را در روند تاريخي حفظ كرده ظاهرا تاريخ مصرف نداشتن آنهاست، يعني اين كه يك ضربالمثل با تمام خصوصياتش براي هميشه قابل استفاده است زيرا شناخت زواياي نامكشوف روح آدمي را نشانه گرفته است.
آن گونه كه پيداست گونه ضربالمثل همزاد آدمي است و بدون شك تا ابد با او يار و همدم خواهد بود. اغلب پژوهشگران حوزه ادبيات و فرهنگ عامه در اين باره كه ضرب المثلها ساخته و پرداخته ذهنيت مردم عامه اند يا انديشوران با استفاده از اين نوع نگاه به ساختن آنها پرداختهاند، اختلاف نظر دارند و تاكنون جوابي قطعي در اين باره به علاقهمندان داده نشده است.
ذوالفقاري درباره ويژگيهاي عام كه در بالا به آنها اشاره شد، بخشي كوتاه به همين نام گنجانده است كه نقل آن خالي از لطف نيست. او در صفحه 25 كتاب نوشته است: «علاوه بر ويژگيهاي خاص و برتر داستان امثال كه اشاره شد، برخي از ويژگيها در اين داستانها ديده ميشوند كه به طور عام در داستانهاي سنتي و عاميانه نيز وجود دارند.»
اين ويژگيها عبارتند از:الف_ مطلقگرايي: قهرمانان قصه يا خوبند يا بد،حد وسطي وجود ندارد.برخورد ميان اين خوبها و بدها جريان كنشهاي داستاني را شكل ميدهد و عموما قهرمانان خوب بر بد پيروز ميشوند.
ب- ايستايي:قهرمانان داستانها شخصيتي ايستا دارند، يعني تا پايان داستان هيچ گونه تحولي در شخصيت آنها پيدا نميشود. تيپها همواره ويژگيهاي خود را دارند. مثلا پيرزنان، عجوزه، حيلهگر و بد طينت هستند.
پ- زمان و مكان: زمان و مكان در اين گونه داستان ها مبهم، نامعلوم، فرضي و نامعين است. ديده ميشود كه گاه زمان و مكان در هم ميريزد.
ت- لحن و بيان: لحن و بيان شخصيتها يكسان و نحوه سخن گفتن و ادبيات آنها يكي است...» نكاتي كه ذوالفقاري در همين چند بند به آنها اشاره كرده ،راز نامكشوف داستانها و امثال ايراني است. راز آلودي اين موضوع شايد در همين مطلقگرايي و ايستايي باشد.
به عنوان مثال ميتوان گفت كه شخصيتهايي چون بهلول و ملانصرالدين در وجه حاضر جوابي و نوع واكنش به وقايع مختلف تفاوت بسيار اندكي دارند، اما هرگز نميتوان نوع نگاه آنها را به جهان پيرامون يكسان دانست و مثلا يكي را به نفع ديگري حذف كرد.
يكي از مواردي كه اي كاش پژوهشگري جوان چون ذوالفقاري در كارهاي بعدياش به آن بپردازد ،وجود ديدگاههاي مدرن و امروزي در لابهلاي گفتار شخصيتهاي مشهور ضربالمثلها و داستانهاي آنهاست. همان كاري كه پژوهشگراني در اقصي نقاط عالم به آن دست زده و نتيجه گرفتهاند.
همان گونه كه ميدانيم عنصر ايجاز يكي از مواردي است كه فعالان ادبي در غرب به شدت از آن استقبال كردهاند و گونههايي ادبي به خصوص در عالم داستان كوتاه براساس آن پديد آوردهاند. به نظر ميرسد هماكنون زمان آن فرا رسيده است كه داستانها و مثلهاي ما قبل از آن كه از زواياي گوناگون توسط ديگران به عالم مدرن پيوند داده شوند، توسط خودمان مورد استفاده قرار گيرند.
لزوم مطالعه داستان ها و امثال ايراني با توجه به خصوصيات امروزين ادبيات ما مي تواند به عنوان ايجاد معبري باشد كه آيندگان هم به نوبه خود از آن بهره گرفته و به نسل هاي بعد از خود ارائه دهند.
كتاب داستانها و امثال در سال 1384 و توسط نشر مازيار به چاپ رسيده است.
| 
نگاهي به كتاب داستانهاي امثال 
