| تصوف و عرفان از ديدگاه عطار و كتاب «منطقالطير» اين شاعر و عارف براي نخستينبار در دورهي آموزشي «عرفان و تصوف» در مؤسسهي آموزشي احسنيه در داكا تدريس شدند.
در اين كلاسها، سيدمحمدرضا هاشمي - رايزن فرهنگي كشورمان در داكا - در چند جلسهي درسي و با شرح و بسط اشارات و تلميحات، آيات و روايات، و نكات ادبي مورد استفاده در منطقالطير، به تدريس اين كتاب پرداخت.
او در آغاز بحث به تبيين وجه تسميه و نامگذاري كتاب «منطقالطير» پرداخت و گفت: به نظر ميرسد عطار در نامگذاري كتاب خود، آيهي ١٦ سوره نمل «و علمناه منطق الطير» را مد نظر داشته و دقيقا تعبير قرآني را به عنوان نام كتاب خود برگزيده است.
رايزن فرهنگي ايران سپس به تبيين كليات «منطقالطير» عطار پرداخت و از اين كتاب به عنوان برترين نمونهي ادبي براي راهنمايي سالكان طريقت ياد كرد كه در آن پرندگان (نماد اصناف بشري و سالكان طريقت) ميخواهند با هدايت هدهد (نماد شيخ، مرشد و راهبر) به حضور سيمرغ (نماد ذات احديت) راه يابند.
در ادامه، زبان عطار در منطقالطير مورد واكاوي قرار گرفت و گفته شد كه عطار طبق سنت صوفيه، زبان مردم عادي كوچه و بازار را در قصهي پرندگان خود به كار گرفته است و شايد به اين دليل باشد كه همانگونه كه عطار ميگويد: «ختم شد بر تو چو بر خورشيد نور / منطق الطير و مقامات طيور»، منطقالطير او همهي كتابهاي مشابه خود را مانند آنچه "ابوعلي سينا" و "امام محمد غزالي" تحت عنوان «رسالةالطير» نوشتهاند، تحتالشعاع خود قرار داده است.
وي در تبيين ساختار كتاب منطقالطير، گفت: اين كتاب از پنج بخش عمده تشكيل شده است: نخست وصف خدا، مدح پيامبر (ص)، نعت خلفاي راشدين و مذمت تعصب (در تقابل با آزادانديشي به عنوان ويژگي عارف و صوفي)، دوم تشريح عذرهاي پرندگان مختلف به عنوان نمادهاي اصناف بشر و پاسخ هدهد به آنها با بيان حكايتهاي تمثيلي، سوم شرح هفت وادي با بيان حكايات، چهارم شرح مواجههي «سي مرغ» با «سيمرغ» و پنجم ابياتي در وصف حال خود و اهميت سرودن منطقالطير.
هاشمي در بخشي از سخنان خود در تبيين مفاد منطقالطير، گفت: اين كتاب مجموعهاي است از لطايف حكمي، نكات قرآني، اشارات نبوي، و عبارات اولياي حق با هدف تبيين راه سلوك روحاني و وصول به حق با استفاده از سرچشمهي معرفت انبيا (ع) و شريعت رحماني و لذا تصوف عطار، تصوفي شريعتستيز و شريعتگريز نيست؛ بلكه تصوفي شريعتمدار و معتدل است.
رايزن فرهنگي كشورمان در داكا در بخش ديگري از تدريس خود به تبيين عذرهاي پرندگان مختلف به عنوان نمونهي اصناف گوناگون بشر پرداخت و گفت: «طوطي» ممثّل زاهدان و متشرعان، «طاوس» نمونهي متظاهران و خودشيفتگان، «مرغابي» ممثّل زاهدان و عابدان، «كبك» سمبول زراندوزان، «باز» ممثّل درباريان، «جغد» ممثّل انزواطلبان و گوشهنشينان، «بوتيمار» نماد خسيسان، «هما» ممثّل لافزنان و متكبران و «صعوه» سمبول كمطاقتان و ضعيفان هستند.
او افزود: به خاطر اهميت مراحل هفتگانهي سلوك يا واديهايي كه پرندگان (سالكان) در حركت به سوي حقيقت (سلوك) بايد از آنها گذر كنند، يك جلسهي كلاسي به تشريح و تبيين منازل و مراحل مذكور در منطقالطير از ديدگاه عطار اختصاص يافت. مراحل و منازل هفتگانهي منطقالطير عبارتاند از: وادي «طلب» يا مرحلهي رغبت براي كشف حقيقت در سالك؛ وادي «عشق» يا مرحلهي ايثار و از خودگذشتگي؛ وادي «معرفت» و رسيدن به بصيرت؛ وادي «استغنا» و بينيازي از هر چيز جز معشوق و مطلوب؛ وادي «توحيد» و تجريد و تفريد؛ وادي «حيرت» يا مرحلهي تفكر و تأمل سالك؛ و وادي «فقر و فنا» يا مرحلهي احتياج حقيقي به سرچشمهي وجود و فناي در وجود حق.
هاشمي در پايان با اشاره به جايگاه والاي عرفان در ادعيه، به شرح و تبيين تعبيرهاي بلند عرفاني در فرازهايي از دعاي سحر و دعاي عرفه امام حسين (ع) پرداخت و به مسؤولان دورهي آموزشي عرفان و تصوف در مؤسسهي احسنيه پيشنهاد كرد، تدريس «عرفان در ادعيه» در دورههاي آموزشي اين مؤسسه قرار گيرد؛ چرا كه عرفان ناب و نيز مباني اصيل بسياري از مفاهيم مورد اشارهي عرفا و صوفيه را ميتوان در اين ادعيه يافت.
شيوهي تدريس با ذكر اشارات و نكات قرآني، احاديث نبوي، و حكايات و تمثيلهاي نهفته دربارهي هر يك از مقامات سلوك از ويژگيهاي خاص اين دورهي آموزشي هستند.
| 
آموزش عرفان عطار و "منطقالطير" در بنگلادش 